11th February 2026

 

Founga Fakapa’anga΄ Kākā (Scam) Fakataumu’a ki he Kakai ‘i Tonga΄ pea mo Nu’usila.

‘Oku ‘oatu ‘a e fakatokanga fakataha ‘a e Financial Markets Authority (FMA) ‘a Nu’usila΄ pea mo e Pangike Pule Fakafonua ‘o Tonga΄ ki hotau kakai ‘i Tonga ni pea mo Nu’usila fekau’aki mo ha founga kākā fakapa’anga (scam) ‘o ngāue’aki e ‘inivesi fakakulupu “Ponzi-style”, ‘oku laveangofua ai hotau kakaiˊ.

‘Oku ngāue’aki ‘a e kākā fakapa’anga΄ni (scam) ‘a e hingoa ko e BG Wealth pe DSJ EX, ko e konga ‘o e ngāue kākā ‘oku toe mafola lahi ange ‘oku ‘iloa ko e TXEX, ‘oku ne ngāue’aki e ngaahi lēvolo kehekehe ke toe tokolahi ange kakai ‘oku kau mai ki ai. ‘Oku lolotonga lisi ‘i he fakatokanga ni ’oku a’u ki he uepisaiti ‘e valu-ngeau-taha-tolu (813) pea mo e kautaha kehekehe ‘e tolu-ngofulu (30) ‘oku fekau’aki mo e founga kākā ni pea natula tatau mo vaofi ‘enau ngaahi foungaˊ.

‘Oku pehē ‘e Clare Bolingford, ko e Talekita Pule ‘o e FMA ki he Laiseni Mo e Ngaahi Ngāue “‘oku fakautuutu e mole e pa’anga ‘a e kakaiˊ ki he ngaahi kākā fakapa’anga΄ni, pea ‘oku mahino ’a e laveangofua e ngaahi komiunitī Tonga ‘i Nu’usila´, ‘Aositelēlia pea pehē foki ki ‘Amelika.”

“ ‘Oku mau ngaue fakataha mo e Pangike Pule Fakafonua ‘o Tongaˊ, ke toe lahi ange ‘a e ‘ilo’i pea mo mahino ki he kakai Tongaˊ ‘a e fakatu’utāmaki e founga kākā fakapa’anga΄ni pea mo fakatokanga ki he kakai΄, ke ‘oua te nau hū pea tali ‘a e ngaahi foungaˊ ni.  ‘Oku mahu’inga foki ke ‘oua na’a vahevahe ia ki homou ngaahi komiunitī.”

Ko e founga kākaa΄ni ʻoku kamata hono fakaafeʻi e kakai΄ ki ha ngaahi kulupu ʻinivesi ʻi he mītia fakasosiale, ʻo kau ai ʻa e WhatsApp, Viber moe Bon Chat. ʻOku tohoaki’i leva e ngaahi kulupu angamaheniˊ ‘aki e tataki ‘e he tokotaha ko e Palofesa mo hono tokoni, pea nau palomesi ‘e ma’u e tupu  pēseti ‘e 100 pea faka’ai’ai e kakai΄ ke nau tohoaki’i mai mo honau ngaahi kaungāmeʻaˊ, fāmiliˊ mo e maheniˊ ke nau kau ki he polokalama kākā fakapa’anga ni.

Ko ʻete hū pe ʻo kau ki he ngaahi kulupu΄ni, ʻoku faka‘ai’ai ke fakaava ha’ate ʻakauni fetongi paʻanga fakaonopooni (cryptocurrency) ke fakahū ki ai ha paʻanga mei heʻenau pangikē fakaonopooni, pea mei ai ki he ngaahi ‘akauni kākā ‘oku ‘ikai mo’oni. Ko e ngaahi ‘akauni kākā ’oku angamaheni ke uesia pea ʻoku fakatupu ha maumau ki he malu mo e ngaue lelei ‘ete ngaahi ‘akauniˊ.

‘Oku natula e founga kākaa΄ni ke kamata ‘aki ke ‘uluaki ma’u vave ha tupu lahi mei he ‘inivesiˊ pea ‘i he taimi lahi, ‘oku ʻikai ke ‘ilo’i ‘e he kakai΄ ‘oku kākaa’i  kinautolu, pea nau ongo’i ‘oku ngali mo’oni pē koeʻuhi΄ ko e ‘uluaki tupu vave ‘oku ma‘uˊ, pea vave ‘enau falala pea mo fakalotolahi ke toe uki ke tokolahi e kau mai ki he ngaahi kulupuˊ.   ‘Oku toki hā mahino ange ‘oku ‘oku kākā  e polokalamaˊ he taimi ʻoku kole ai ‘e ha mēmipa ke toho katoa ’a ‘ene sēnitiˊ, pea toki fakahā ange kuo pau ke nau totongi ha totongi makehe kae malava ke tuku ange mai ʻa ‘enau paʻangaˊ. Ka neongo e ‘osi hono totongi ʻa e ngaahi totongi makehe ko ʻeni΄, ‘oku ‘ikai toe fakafoki ha pa’anga ia. ‘O hange ko e kākā faka-Ponzi, ‘i he taimi pē ‘oku māmālie ai ‘a hono fakaului ‘o e ngaahi mēmipa fo’ou΄ ‘oku tu’u leva e ngaahi ngāue ‘a e ki’i kulupu ko eni, loka‘i leva  e ‘akauni ‘a e kau mēmipa΄ pea pulia leva mo e kau kakaa΄.

Ko e fakatokanga ia mei he Kovana ʻo e Pangike Pule Fakafonua ‘o Tongaˊ, Tatafu Moeaki: “Ko e fakamamafa ia e ngāue fakataha ko eni ke toe tokanga ange hotau kakaiˊ ke ‘oua te tau laveangofua he founga ‘inivesi kākā ko ’eni΄. Kapau ʻoku ke ofi pē ʻilo ha fāmili pē maheni, tautefito ki he kakai ‘i Tonga mo Nuʻusila΄, ‘oku faka’amu e Pangikee ke tau fetokoni’aki, vahevahe fakavavevave ʻa e fakatokanga΄ni kiate kinautolu. ʻOku faʻa palōmesi ʻe he founga kākā ΄ni e vave mo faingofua ha ngaahi totongi tupu, ka ‘oku ta’epau eni ia, pea ‘oku ‘i he tuʻunga fakatuʻutāmaki lahi ange ke mole kotoa ʻa e paʻanga ‘oku ‘inivesiˊ.”

ʻOku na’ina’i atu ki he kakai΄ ke toe tokanga ange ʻi he taimi ʻoku nau fakahoko ai ‘enau fai tu’utu’uni ‘inivesi΄ pea toe lelei ange mo fakapotopoto ke te kumi faleʻi. ’Oku mahu’inga ke tau mātuʻaki tokanga ʻaupito kapau ʻoku ‘i ai ha taha pē kautaha ʻoku nau tuʻuaki ha ngaahi faingamālie ‘inivesimeni ʻo fakafou ʻi he ngaahi peesi mītia fakasosiale΄. Kataki ‘o lipooti ha faʻahinga ngāue fakapa’anga ta’efalala’anga ‘i he vave taha΄ ki he FMA pe Pangikē Pule fakafonua ʻo Tongaˊ.

Lau ʻa e fakatokanga kakato Fakatokanga ‘a e FMA .

NGATA

Fetuʻutaki ‘a e mītia:
This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.

 

Founga ngaue 'a e Kākā.

• ʻOku fokotuʻutuʻu ʻe he tokotaha kāká ha ngaahi kulupu ʻi he ngaahi peesi mītia fakasosialeˊ (chat apps), hangē ko e WhatsApp, Viber pē Bon Chat. ʻOku hā ngali manakoa ʻa e ngaahi kulupú ko ’eni΄ ka ʻoku fakafonu pē ia ʻe he ngaahi polokalama fakaʻotometiki.
• ʻOku lava ke hū ʻa e kakai΄ ki he ngaahi peesi ko ʻení ʻi ha ngaahi founga kehekehe. Mahalo te nau maʻu ha pōpoaki kākā ‘i he telefoni΄ ʻoku nau taukaveʻi ʻoku nau fetu’utaki mei ha kautaha fakapaʻanga, maʻu ha fakaafe ke kau ki ha kulupu, pē ko hono fakaafeʻi ʻe ha taha ʻoku nau ʻiloʻi. ʻOku taki ʻa e kulupú ʻe ha tokotaha ʻoku nau ui nai kinautolu ko ha “menitoa”, “faiako” “palōfesa”, “tokoni” pe “tokotaha faleʻi ki he pa’anga faka’ilekitulōnika”.
• ʻOku talaʻofa ʻe he tokotaha kākaá ha tupu pēseti ‘e 100 mo e ngaahi faka’ilonga fefakatau’aki ‘a ia ʻoku vahevahe ʻi he ngaahi taimi pau, tuʻo ua he ʻaho.
• ʻOku fakalotolahiʻi ʻa e kau ngāue ke fakaafeʻi ha ni’ihi foʻou (taimi lahi ko e ngaahi kaungāmeʻa pe fāmili) pea ʻoku nau maʻu ha ngaahi pale ki he tokotaha kotoa pē ʻoku nau malava ‘o fakakau mai.
• ʻOku fakahinohinoʻi ʻa e kau memipa΄ ke fakaava ha ʻakauni ʻi ha fakafetongi pa’anga fakailekitulōnika pea fakahū ha paʻanga mei ‘enau ngaahi ʻakauni pangikē. ʻOku fakahinohinoʻi leva kinautolu ke nau fakahū ʻa e pa’anga fakailekitulōnika ko ʻeni ki ha “‘akauni fefakatauʻaki”.
• ʻOku fakafeʻiloaki ʻe he tokotaha kākaa΄ ʻa e memipa΄ ki ha polokalama ‘inivesimeni ʻoku lahi hono fakaongoongoleleiʻi. ‘E hā ngali fakalao ‘a e ngaahi peesi΄ni ‘i hono fakakakato mo ’enau ngaahi laiseni ki muli.

 

• ʻE malava ʻe he memipaˊ ke fakahoko ha ngaahi ‘inivesimeni ‘e ni’ihi, te nau tui ʻoku moʻoni pea fakalotolahiʻi ke nau toe ‘inivesi ha paʻanga lahi ange.
• ʻI he taimi ʻoku kole ai ‘e ha mēmipa ke toho ha’ane sēniti, ʻoku fakahā ange kiate kinautolu kuo pau ke nau totongi ha totongi makehe kae malava ke tuku ange mai ʻa ‘enau paʻangaˊ. Ka neongo kapau ʻoku totongi ʻa e ngaahi totongi makehe ko ʻeni΄, ‘oku ‘ikai toe fakafoki ha pa’anga ia.

‘I he taimi pē ‘oku māmālie ai ‘a hono fakaului e ngaahi mēmipa fo’ou΄ ‘oku tu’u leva e ngaahi ‘ekitivitī ‘a e ki’i kulupu ko eni, ‘oku loka‘i leva e ‘akauni ‘a e kau mēmipa΄ pea pulia leva mo e kau kākaa΄.

 

Ko e hā ‘a e ngaahi sitepu ke ke muimui ai΄ kapau kuo kākaa‘i koe:

  1. Ta’ofi ‘a e fetu‘utaki mo e kau kākaa´.Oua ‘e toe vahevahe ha fakamatala fakafo‘ituitui pe toe fakahoko ha ngaahi totongi ki ha kākā. Lipooti ‘a e ngaahi kulupu΄ni pea poloka ‘a e kau kākā ‘i he ngaahi me‘angāue ‘ilekitulōnika kotoa pē.
  2. Kapau kuo ke ma’u ha polokalama fakafo’ituitui mo hono fakahinohino mei he tokotaha/kulupu kākā, fetu‘utaki leva ki ha tokotaha taukei ki he ngaahi polokalama komipiuta΄ ke sivi‘i ho‘o me‘angāue faka’ilekitōnika pē ‘oku ‘i ai polokalama komipiuta fakatu’utāmaki. Kapau kuo ke hū ki ho‘o ‘akauni pangikē pē ko ha founga totongi kehe ‘i he taimi na‘e ngāue ai ‘a e polokalama ko ’eni΄, fakahā ‘eni ki he ngaahi kautaha fakapa’angaˊ.
  3. Kapau kuo΄ke vahevahe ha fakamatala fakafo‘ituitui kehe pe ‘oku ke ma’u ha polokalama ‘i he kole ‘a e kau kākā, fetu‘utaki leva ki he IDCare ki ha tokoni ke fokotu‘u ha palani ke malu‘i ho‘o fakamatala fakataautaha.
  4. Kapau ‘oku ke ma‘u ha ngaahi ‘imeili mo e fekau ki ho’o telefoni΄ ‘oku ‘ikai totonu ke ke ma‘u (spam), fakahā eni ki he Potungāue ki he Ngaahi Ngāue Fakalotofonua (Department of Internal Affairs) ‘a Nu’usilaˊ here.
  5. Vahevahe ki ha kāinga pe kaungāme‘a falala‘anga ‘a e me‘a kuo hokoˊ. Te nau lava ‘o tokoni‘i koe ke ke mahino’i ange ‘a e tu’unga ‘oku ‘i ai, tokoni‘i koe ‘i ho’o fengaue’aki mo e tokotaha kākaa΄, pea fokotu‘utu’u atu ‘a e hoko atu.
  6. Fetu‘utaki ‘i Nu‘usila, ki he Tokoni ki he ni’hi kuo uesia ‘i he fika ko e 0800 842 846 pē ‘a‘ahi ki he‘enau uepisaitiˊ. Te nau lava ‘o fakahoko ha tokoni ta‘etotongi.
  7. Ko kinautolu ‘i Tonga΄, kataki ‘o fetu‘utaki ki he fika ko e 7401660, pe ‘imeili ki he This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.  ki he Va‘a ki he Hia fakatekinolōsia (Cybercrime Unit) ‘a e Polisi Tongaˊ pe ‘a‘ahi ki honau ‘ofisi ‘i he ‘ulu‘i ‘Ofisi Polisi Longolongoˊ.
  8. Lipooti ‘a e kākā ki he ngaahi kautaha ‘oku nau pule’i ‘a e ngahi ngāue fakapa‘anga fakalotofonua: FMA ‘i Nu‘usila, ASIC ‘i ‘Aositelēlia, Pangikē Pule Fakafonua ‘o Tongaˊ.

 

 

For more information,

National Reserve Bank of Tonga
Telephone (676) 24 057: Fax (676) 24 201
Email: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Website: www.reservebank.to